اهمیت پرسش

تمام تدریس و یادگیری، در هنر سوال کردن نهفته است. (هامیلتون)

پرسش یکی از ساده‌ترین و رایج‌ترین مهارت‌ها در تعامل‌های اجتماعی است؛ پرسش نوعی مطالبه اطلاعات می‌باشد. کودکان برای شناخت اطراف خود و نیز کشف پدیده‌های مختلف از پرسش استفاده می‌کنند؛ همچنین معلم‌ها برای ارزیابی تحصیلی شاگردان از پرسش بهره می‌برند. پرسش نقش مهمی در یادگیری و رشد بازی می‌کند؛ لذا معلمان به این امر از بدو ورود دانش آموزان در مدرسه جهت یادگیری موثر استفاده می‌کنند. مهم‌ترین عامل موفقیت معلم این است كه به تمامی جوانب موضوع مورد تدریس خود به طور كامل مسلط و در تدریس صاحب نظر باشد. در صورتی آموزگار این شرط اساسی را دارا باشد می‌توان امیدوار بود كه تمامی نقایص دیگر را برطرف می‌نماید و یك معلم نمونه می‌گردد. اما در صورت فقدان یا نقصان این شرط اساسی به هیچ وجه نمی‌تواند كار تعلیم را به سطح مطلوبی برساند. لازم به ذكر است كه مطالعه کتاب‌ها، مجلات و مطالب مختلف مربوط به درس و کمک گرفتن از معلمین با تجربه‌ای كه همان درس را قبلاً تدریس کرده‌اند می‌تواند در این زمینه بسیار موثر باشد.

اما، یکی از مهم‌ترین دلایل بی رغبتی بچه‌ها به سوال معلم ناشی از ترس در مقابل واکنش‌های منفی همکلاسی ها می‌باشد. باید دانست، در کلاس به علت آن که پرسشگر پاسخ سوال را می‌داند استرس شاگردان افزایش می‌یابد و اضطراب زیاد می‌تواند به فرایند یادگیری و نگرش دانش آموز نسبت به معلم آسیب برساند؛ در چنین شرایطی ممکن است تعامل شکل عادی خود را از دست بدهد. بنابراین معلم باید به این مسئله هنگام پرسش از شاگردان توجه نماید و با ایجاد جوی صمیمی و دوستانه، تعامل با بچه‌ها را افزایش دهد.

کارکردهای پرسش 

حتماً از خود می‌پرسید که بالاخره کارکردهای پرسش معلمان چیست؟ شاید بگویید اگر شاگردی نخواهد درس بخواند معلم هیچ کاری نمی‌تواند انجام دهد و برای چنین بچه‌هایی هم مهم نیست که چه نمره‌ای بگیرند. دانش آموزی هم که درس می‌خواند نیاز به پرسش ندارد چون خودش درس خواندن را دوست دارد و نمرات خوبی هم می‌گیرد!؟

ولی معلمان می‌توانند با ایجاد جوی صمیمی در کلاس و حس رقابتی دوستانه همه دانش آموزان را مشتاق پاسخ دادن به سوالات نمایند. چرا که یکی از راه‌های مهم برای یادگیری مطالب درسی طرح پرسش است، این گونه درس مرور می‌شود و شاگردان با اِشکال درسی یکدیگر آشنا می‌شوند؛ چه بسا چنین مُشکلات درسی برای اکثر آنان پیش آمده و قادر به پرسیدن نشده باشند. پرسش دقت دانش آموزان را بالا می‌برد، با نمونه سوالات آشنا می‌شوند و...

بنابراین، می‌توان کارکردهای پرسش در کلاس درس را بدین شرح مطرح ساخت:

1. کسب اطلاع از مطالعه روزانه دانش آموزان.
2. کنترل تعامل بین معلم و شاگرد.
3. ایجاد علاقه و تحریک حس کنجکاوی بچه‌ها.
4. تشخیص مشکلات درسی دانش آموزان.
5. به حداکثر رساندن فعالیت کلاسی بین شاگردان.
6. ارزیابی میزان اطلاعات پاسخ دهندگان از آموزه‌های درسی.
7. تقویت تفکر دانش آموزان.
8. تشویق بچه‌ها به مشارکت در بحث‌های کلاسی و ارزشمند بودن شرکت آنان.
9. جلب توجه دانش آموزان و افزایش تمرکز آن‌ها با طرح سوالات ناگهانی.
10. تشویق شاگردان برای ارزیابی دیدگاه‌های همکلاسی ها.
11. مرور دروس گذشته و آشنایی با مباحث دروس بعد.

دلایل پرسش معلمان

وقتی دانش آموز بودم مدام از خود می‌پرسیدم:« این همه سوال برای چیست؟ بالاخره که یاد می‌گیریم، امتحان می‌دهیم و درس و مدرسه تمام می‌شود...» ولی امروزه دانستم که معلمان برای این سوال می‌کنند تا به میزان آگاهی دانش آموزان پی ببرند. دلایل دیگر پرسش آموزگار عبارتند از: تحریک یادآوری، درک عمیق‌تر، پرورش قدرت تخیل، تشویق برای حل مسئله.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که اکثر معلمان دلایل پرسش را برانگیختن تفکر و توجه، وارسی درک شاگردان، مرور مطالب و اداره کلاس می‌دانند.

دلایل سوال پرسیدن معلمان از این قرار است:

1. برانگیختن علاقه و کنجکاوی درباره موضوع مورد نظر.
2. متمرکز کردن توجه شاگرد بر مفهوم یا موضوعی خاص.
3. اتخاذ رویکرد فعال در یادگیری.
4. برانگیختن دانش آموز به طرح سوال از خود یا دیگران.
5. ساختار بخشیدن به تکلیف برای رسیدن به حداکثر یادگیری.
6. تشخیص دشواری‌هایی که مانع یادگیری شاگردان می‌شود.
7. در خواست از بچه‌ها جهت مشارکت در فرایند آموزش.
8. ایجاد شرایط برای درون سازی اطلاعات و اندیشیدن درباره آن‌ها.
9. واداشتن شاگرد به تأمل در پاسخ‌های همکلاسی ها و معلم و نقد آن‌ها.
10. فراهم ساختن امکان یادگیری در مباحثه میان فردی.
11. نشان دادن علاقه به نظر و احساسات دانش آموزان.

توصیه‌هایی برای پرسش در کلاس درس 

در این که معلمان آگاه به امر تدریس کاملاً واقف هستند تردیدی نیست؛ ولی ما ذکر نکاتی را ضروری می‌دانیم. پرسش‌های آموزگار معمولاً دو هدف را دنبال می‌کند، یکی میزان تحقق هدف‌ها و دیگری برانگیختن شاگردان به تفکر. پرسش‌های اول را سوال‌های سطح پایین و دیگری را سوال‌های سطح بالا می‌دانند. برای سوال‌های سطح پایین مربی باید پرسش‌ها را واضح و به دور از هر نوع ابهامی طرح کند. او باید بر عناصر کلیدی درس تاکید نماید تا بتواند میزان فهم شاگردان را ارزیابی کند. معلم باید به تعامل میان فردی تاکید بیشتری داشته باشد. اما درباره سوال‌های سطح بالا باید گفت که آموزگار وقت کافی برای اندیشیدن شاگردان را در نظر بگیرد و در صورت لزوم پاسخ را به بچه‌ها گوشزد کند.

نهایتاً، معلمان بدانند که سوالات وقتی دارای خصوصیات ذیل باشند، بهترین تأثیر را خواهند داشت: 

• طراحی شده، منطقی و برای تمام شاگردان کلاس باشد.
• به صورت گسترده از تمام مفاهیم دروس طراحی شود.
• تکراری نباشند.
• با لحن محاوره‌ای و صمیمی پرسیده شوند.
• بررسی و رسیدگی به پاسخ‌ها قسمت مهمی از روش پرسش و پاسخ است.
• برای نزدیک‌ترین پاسخ تشویق در نظر گرفته شود.
• معلم باید آمادگی لازم را جهت بررسی پاسخ‌های نادرست و اثبات پاسخ‌های درست و کاملاً درست داشته باشد.