ارزشیابی پیشرفت تحصیلی مستلزم انجام دو فعالیت است :
(1) تعیین و توصیف هدفهای آموزشی یا هدفهای یادگیری 
(2) سنجش یا اندازه گیری عملکرد یادگیرندگان

یکی از وسایل مهم اندازه گیری پیشرفت تحصیلی ، آزمون پیشرفت تحصیلی به حساب می آید.
مهمترین گام در تهیه آزمون های پیشرفت تحصیلی تهیه جدول مشخصات برای موضوعی است که قرار است آزمون آن تهیه بشود .
جدول مشخصات یک جدول دوبعدی است با تعدادی ردیف و ستون ، متناسب با محتوا و هدف های آموزشی درس. در ردیف بالای جدول که بعد محتوا نام دارد اجزای مطالب درسی نوشته می شوند و در ستون کنار آن که بعد هدف نامیده می شود ، فهرست هدف های آموزشی قرار میگیرد. معمولاً در بعد هدف جدول مشخصات ، هدفهای آموزشی بر طبق طبقه بندی های هدف های آموزشی دسته بندی می شوند .

یک آزمون خوب پیشرفت تحصیلی آزمونی است که به بهترین شکل منعکس کننده تمامی هدف های آموزشی و همه محتوای برنامه درسی باشد.

از لحاظ نظری ، بهترین آزمون برای یک درس یا یک موضوع آزمونی است که تمام مطالب و کلیه هدف های آموزشی آن درس را شامل شود. اما اگر درس یا موضوع مفصل باشد تهیه چنین آزمونی غیر عملی است. بنابراین ، به جای گنجانیدن تمامی محتوا و هدف ها در آزمون، تهیه کننده آزمون به انتخاب تعدادی سئوال نمونه که معرف هدف ها و محتوای درس باشند، اقدام میکند.
در صورتی چنین آزمونی یک آزمون خوب یا به اصطلاح یک آزمون دارای روایی خواهد بود که سئوالهای آن حاوی نمونه درستی از هدفها و محتوای درس باشند.

جدول مشخصات به معلم یا آزمون ساز کمک می کند تا از مجموع بزرگی از سئوال های ممکن، نمونه ای را که به خوبی معرف محتوا و هدفهای درس باشند، انتخاب کند.
بعد از تکمیل بعد محتوا و بعد هدف جدول مشخصات، آزمون ساز باید تعیین کند که سئوال های آزمون خود را به چه صورتی در میان هدفها و عنوانهای درس توزیع نماید؛ یعنی تعداد سئوالهایی را که به هریک از موضوعهای درسی و هدفهای آموزشی اختصاص خواهند داشت تعیین نماید و این تعداد را یا به صورت تعداد واقعی سئوالها یا به صورت درصد در خانه های جدول مشخصات وارد نماید. برای تعیین درصد سئوالهایی که به بخشهای مختلف محتوا و هدفها تعلق میگیرند جوابهای زیر را باید تعیین کرد:

•  کدام بخش از محتوا و کدام دسته از هدفها دارای حجم بیشتری است و وقت بیشتری صرف آموزش آنها شده است؟
• کدام هدفها از لحاظ نگهداری در حافظه و کاربرد در آینده ارزش بیشتری دارند؟
• کدام قسمت یا قسمتهای درس یا موضوع درسی از اهمیت بیشتری برخوردارند؟

نحوه توزیع سئوالهای آزمون در میان بخشها و هدفهای مختلف باید متناسب با جواب این سئوالها باشد.

چنانچه بخشهای مختلف محتوا از اهمیت یکسانی برخوردار باشند و در توزیع سئوالها در میان بخشهای مختلف تنها بخواهیم مقدار ساعات تدریس را برای هر بخش منظور کنیم، در آن صورت میتوانیم از فرمول زیر استفاده کنیم:

تعداد کل ساعت های تدریس / تعداد ساعتهایی که صرف تدریس بخش شده = نسبت ساعتهای تدریس هر بخش

برای روشن شدن مطلب، از اطلاعات جدول زیر استفاده میکنیم. در این جدول کتاب علوم پنجم دبستان به 9 بخش تقسیم شده است. همچنین تعداد ساعتهایی که به تدریس هر بخش اختصاص داده شده نیز آمده است. اگر بخواهیم یک آزمون 64 سئوالی برای این کتاب تهیه کنیم و متناسب با ساعات تدریس سئوالها را در میان بخشهای مختلف تقسیم نماییم، به گونه زیر عمل میکنیم :

نسبت ساعتهای تدریس بخش اول = 69÷13 = 0/19
از آنجا که در مجموع 64 سئوال خواهیم داشت لازم است 0/19 را در کل سئوالها یعنی در 64 ضرب کنیم تا تعداد سئوالهای بخش اول تعیین شود:
تعداد سئوالهای بخش اول = 64×0/19 = 12/15 = 12
برای تعیین نسبت ساعتهای تدریس و تعداد سئوالهای بخشهای دیگر کتاب نیز همین محاسبات را ادامه می دهیم. ارقام جدول زیراینگونه بدست آمده اند.

انواع جدول های مشخصات :

هم در تهیه آزمونهای وابسته به ملاک و هم در تهیه آزمونهای وابسته به هنجار استفاده از جدول مشخصات ضروری است.
با این حال، تفاوت عمده بین این دو نوع جدول مشخصات در آن است که در بعد هدف، جدول مشخصات آزمونهای وابسته به ملاک هدفهای دقیق آموزشی به طور کامل وارد میشوند ؛ اما در بعد هدف جدول مشخصات آزمونهای وابسته به هنجار، معمولاً به جای هدفهای دقیق آموزشی اصطلاحات و عبارتهای کلی تری بکار میروند که معرف طبقات هدفهای آموزشی یا انواع یادگیری هستند (مانند جدول زیر):

دقت کنید که در بعد هدف، بجای هدفهای دقیق آموزشی، مقوله های کلی دانستن، فهمیدن و تفسیر کردن آمده اند که با طبقه بندی هدفهای آموزشی حوزه شناختی قابل انطباق اند.
علاوه بر جداول قبل، جدول بعدی نیز معرف جدول مشخاصت دیگری برای یک آزمون وابسته به هنجار است. دقت کنید که در این جدول، در بعد هدف به جای هدفهای آموزشی طبقات هدفهای آموزشی یا انواع بازده های یادگیری آمده اند که دقیقاً با طبقه بندی انواع هدفهای آموزشی معروف به طبقه بندی بلوم یکسان نیستند؛ اما با آنها قابل انطباق اند.
در این جدول یادآوری اطلاعات واقعی مربوط به طبقه دانش است. همچنین انجام دادن اعمال ریاضی در طبقه فهمیدن، حل کردن مسائل در طبقه به کار بستن، نشان دادن درک اندیشه ها و مفاهیم در طبقه فهمیدن، ابتکار و بینش در طبقه ترکیب، و سرانجام فرآیندهای عالی تر ذهنی در طبقه های ارزشیابی، ترکیب و تحلیل قرار دارند.
ویژگی دیگر این جدول مشخصات آن است که، بجای تعداد یا درصد سئوالها در درون خانه های جدول، شماره سئوالهای آزمون نوشته شده است.
امتیاز این روش آن است که علاوه بر مشخص شدن تعداد سئوالها برای هر یک از خانه های جدول، شماره سئوالها نیز مشخص میشوند.

نکته دیگری را که در تهیه جدول مشخصات آزمون باید در نظر گرفت این است که انواع هدفهای آموزشی معلم یا تمام بازده های یادگیری باید ملحوظ شوند. به بیان دیگر، اگر درس علاوه بر هدفهای شناختی، دارای هدفهای عاطفی یا هدفهای روانی ـ حرکتی است، آنها نیز باید نوشته شوند. البته برای سنجش هر دسته از هدفها، روشهای خاصی وجود دارند که باید به تناسب نوع هدف از روشهای ویژه آنها استفاده کرد.

جدولهای ذکر شده در بالا ویژه آزمونهای تراکمی نهایی یا پایانی هستند.
برای آزمونهای غیرنهایی، مانند آزمونهای تکوینی مختصر که در جریان آموزش و یادگیری به کار میروند، استفاده از جدول مشخصات به گونه ای که گذشت ضروری نیست. از آنجا که در این آزمونها غالباً به جای یک محتوای مفصل متشکل از چندین جزء، تنها یک جزء محتوا سنجش میشود لذا استفاده از فهرست های دقیق آموزشی بجای جدول مشخصات، کفایت میکند.
فرض کنید بخواهیم برای مبحث « طبقه بندی هدفهای آموزشی؛ حوزه شناختی» یک آزمون مختصر تهیه کنیم. جدول زیر، فهرست هدفهای آموزشی و تعداد سئوالهای مربوط به هر هدف را نشان میدهد. این فهرست برای ما نقش جدول مشخصات طرح آزمون را ایفا میکند:

زمانی که بخواهیم یک آزمون وابسته به ملاک بسازیم که توسط بیش از یک نفر مورد استفاده قرار بگیرد ( از جمله آزمونهای مورد استفاده در سنجش یادگیری در حد تسلط ) معمولاً از مشخصات آزمون مفصل تری از آنچه برای تهیه جدول مشخصات گفته شد استفاده میکنیم. این مشخصات آزمون معمولاً توصیفی از سئوالهای آزمون همراه با نمونه سئوالی که ویژگیهای سئوالها را نشان می دهد در بر میگیرد. 

یک نمونه جدول مشخصات در زیر به جهت دانلود  قرار میگیرد.

 بخش دوم:

تهیه جدول مشخصات آزمون درس علوم تجربی

مهمترین گام در تهیه سوالات امتحانی تهیه جدول مشخصات برای موضوعی است که قرار است آزمون آن تهیه بشود. جدول مشخصات یک جدول دو بعدی است با تعدادی ردیف و ستون متناسب با محتوا و هدفهای آموزشی درس. در ردیف بالای جدول که بعد محتوا نام دارد اجزای مطالب درسی نوشته می شود و در ستون کنار آن که بعد هدف نامیده می شود فهرست هدفهای آموزشی قرار می گیرند.

چگونگی توزیع سوالات به بخشها یا فصلهای مختلف کتاب

برای تعیین درصد سوال هایی که به بخشهای مختلف محتوا و هدفها تعلق می گیرند جواب سوالهای زیر را باید تعیین کرد: کدام بخش از محتوا و کدام دسته از هدفها دارای حجم بیشتری است و وقت بیشتری صرف آموزش آن شده است؟ کدام هدفها از لحاظ نگهداری در حافظه و کاربرد در آینده ارزش بیشتری دارد؟ کدام قسمت یا قسمتهای درس یا موضوع درسی از اهمیت بیشتری برخودارند؟ نحوه توزیع سوالهای آزمون در میان بخشها و هدفهای مختلف باید متناسب با جواب این سوالها باشد. برای روشن مطلب از اطلاعات جدول زیر استفاده می کنیم. در این جدول کتاب علوم تجربی دوم راهنمایی به 14 فصل تقسیم شده است و همچنین تعداد ساعاتی که به تدریس هر فصل اختصاص داده شده است نیز آمده است. فرض کنید می خواهیم یک آزمون 35 سوالی برای این درس طرح کنیم لازم است که متناسب با ساعات تدریس سوالها را در میان فصلهای مختلف تقسیم نماییم. برای به دست آوردن این نسبت، تعداد ساعاتی که صرف تدریس هر فصل شده را بر تعداد کل ساعتهای تدریس تقسیم می کنیم تا نسبت ساعتهای تدریس هر فصل به دست آید. از آنجا که در مجموع 35 سوال خواهیم داشت، نسبت ساعتهای تدریس هر فصل را در کل سوالها یعنی 35 ضرب می کنیم تا تعداد سوالهای هر فصل تعیین شود. برای تعیین نسبت ساعتهای تدریس و تعداد سوال های دیگر هر فصل همین محاسبات را ادامه می دهیم. این ارقام را من برای کتاب علوم دوم به به شکل زیر در آورده ام حالا ممکن است این نسبت ها یا تعداد کل سوالات در محاسبات هر دبیر متفاوت باشد این بستگی به روشهای تدریس دبیر مربوطه دارد که به چه موضوعاتی بیشتر پرداخته است یا موارد دیگر.  

جدول1- جدول مشخصات (اجزای محتوایی) کتاب علوم راهنمایی

لازم به توضیح است هر یک سوالات صحیح – غلط، کامل کردنی، جور کردنی، چند گزینه ای، کوتاه پاسخ، تشریحی و سوالاتی که بصورت خوشه ای هم مطرح می شود هر کدام یک سوال محسوب می شود. مثلا سوالات صحیح – غلط اگر چهار عبارت داشته باشد 4 سوال حساب می کنیم.

اکنون جدول مشخصات آزمون را برای فصل دوم(نور، رنگ، بینایی) کتاب علوم دوم راهنمایی طراحی می کنم. برای این فصل مطابق جدول شماره 1 ، چهار سوال در نظر می گیرم و در ادامه جدول شماره 2 را طراحی می کنم.

جدول2-جدول مشخصات امتحان پایانی درس علوم تجربی پایه دوم راهنمایی[فصل دوم: نور، رنگ، بینایی]

لازم به ذکر است، می توانیم هدفهای حوزه های دیگر یادگیری را به این ستون اضافه کنیم. پیشنهاد من این است که هدفهای حوزه عاطفی و حوزه روانی و حرکتی را در آزمون عملکردی[5 نمره عملی و آزمایشگاهی امتحان پایانی نوبت دوم] در نظر بگیرید. مثلاً می توان یک فهرست ارزشیابی یا فهرست انتظارات برای سنجش این هدفها نوشت. چند نمونه از عبارتهای این فهرست می تواند این موارد باشد که: به انجام دادن آزمایش ها علاقه نشان دهد./ به مشارکت در بحث های گروهی علاقه نشان دهد./ ضوابط کار گروهی را رعایت کند./ در انجام فعالیت ها سهیم باشد./ اجازه صحبت کردن به دیگران بدهد و به صحبت دیگران گوش دهد./ در برابر اعضا احساس مسئولیت داشته باشد./ ...

بعد از نوشتن سوالات آزمون، سوالها را با توجه به نوع آنها دسته بندی می کنیم و پشت سرهم قرار می دهیم. در این باره می توان ترتیب زیر را برای ردیف کردن سوالات یک آزمون به دنبال هم مورد استفاده قرار داد؛ 1-صحیح-غلط/ 2-جور کردنی/ 3-چندگزینه ای/ 4-کوته پاسخ/ 5- تشریحی. در داخل هریک این دسته بندی، سوالات را از ساده به دشوار یا به ترتیب سازمان اصلی مطالب به دنبال هم مرتب می کنیم و همچنین موارد دیگری که به اجرای بهتر آزمون کمک می کند مثل زمان، مکان اجرای آزمون و غیره را باید رعایت نماییم.

بخش سوم:

تهیه جدول مشخصات آزمون درس  

     مهمترین گام در تهیه سوالات امتحانی تهیه جدول مشخصات برای موضوعی است که قرار است آزمون آن تهیه بشود. جدول مشخصات یک جدول دو بعدی است با تعدادی ردیف و ستون متناسب با محتوا و هدفهای آموزشی درس. در ردیف بالای جدول که بعد محتوا نام دارد اجزای مطالب درسی نوشته می شود و در ستون کنار آن که بعد هدف نامیده می شود فهرست هدفهای آموزشی قرار می گیرند.

چگونگی توزیع سوالات به بخشها یا فصلهای مختلف کتاب

برای تعیین درصد سوال هایی که به بخشهای مختلف محتوا و هدفها تعلق می گیرند جواب سوالهای زیر را باید تعیین کرد:

     کدام بخش از محتوا و کدام دسته از هدفها دارای حجم بیشتری است و وقت بیشتری صرف آموزش آن شده است؟ کدام هدفها از لحاظ نگهداری در حافظه و کاربرد در آینده ارزش بیشتری دارد؟ کدام قسمت یا قسمتهای درس یا موضوع درسی از اهمیت بیشتری برخودارند؟ نحوه توزیع سوالهای آزمون در میان بخشها و هدفهای مختلف باید متناسب با جواب این سوالها باشد. برای روشنشدن مطلب از اطلاعات جدول زیر استفاده می کنیم. در این جدول کتاب علوم زیستی به  7  فصل تقسیم شده است و همچنین تعداد ساعاتی که به تدریس هر فصل اختصاص داده شده است نیز آمده است. فرض کنید می خواهیم یک آزمون 25 سوالی برای این درس طرح کنیم لازم است که متناسب با ساعات تدریس ،سوال ها را در میان فصل های مختلف تقسیم نماییم. برای به دست آوردن این نسبت، تعداد ساعاتی که صرف تدریس هر فصل شده را بر تعداد کل ساعت های تدریس تقسیم می کنیم تا نسبت ساعت های تدریس هر فصل به دست آید. از آنجا که در مجموع 25 سوال خواهیم داشت، نسبت ساعت های تدریس هر فصل را در کل سوالها یعنی 25 ضرب می کنیم تا تعداد سوالهای هر فصل تعیین شود.  . این ارقام    برای کتاب علوم زیستی و بهداشت   به شکل زیر به دست آمده  است، ممکن است  این نسبت ها یا تعداد کل سوالات در محاسبات هر دبیر متفاوت باشد این بستگی به روش های تدریس دبیر مربوطه دارد که به چه موضوعاتی بیشتر پرداخته است یا موارد دیگر.  

جدول1- جدول مشخصات (اجزای محتوایی) کتاب علوم زیستی و بهداشت ( برای 25 جلسه – 50 ساعت تدریس)